घटस्थापना दशैंको पहिलो र अत्यन्त महत्वपूर्ण दिन हो। यस दिन घरको पूजाघर वा विशेष पूजा कोठामा कलश (घट) स्थापना गरिन्छ। कलशमा जौका बीउ रोपिन्छ, जसलाई जमरा भनिन्छ। जमराको अंकुरण जीवन, समृद्धि, स्वास्थ्य र सुखको प्रतीक मानिन्छ।
यो दिन देवी दुर्गाको आवाहन गरिन्छ र घरमा देवीको वास हुने विश्वास गरिन्छ। परिवारजनले मिलेर पूजा आराधना गर्छन्, घर वरिपरि सफाइ गर्छन्, र देवीको स्वागतको तयारी गर्छन्। जमरा राख्ने विधि र पूजाको प्रक्रिया प्रत्येक परिवारको परम्परा अनुसार फरक-फरक हुन्छ।
घटस्थापना मात्र धार्मिक पर्व होइन, यो पारिवारिक एकता, श्रद्धा र नयाँ आशाका साथ उत्सव मनाउने अवसर पनि हो। जमरा अंकुरित भएपछि दसैंको सम्पूर्ण रौनक सुरु हुन्छ र प्रत्येक घरमा आनन्द र खुसी फैलिन्छ।
Source:Hamro Patro
Day 7: फूलपाती
फूलपाती दशैंको सातौं दिन मनाइन्छ। यस दिन केरा, हलेदो, धान, अशोक, बेलपत्र, दारिम, जयन्ती, उखु लगायतका पवित्र बिरुवा र विभिन्न प्रकारका फूलहरूलाई मिलाएर घरमा फूलपाती भित्र्याइन्छ।
नेपाल एकीकरणको समयदेखि गोरखाबाट फूलपाती काठमाडौं पुर्याउने परम्परा छ। गोरखकाली दरबारमा बाजागाजासहित फूलपाती भित्र्याइने र काठमाडौंमा नेपाली सेनाले टुँडिखेलमा तोपको सलामी दिँदै स्वागत गर्ने चलन रहँदै आएको छ।
फूलपाती देवी दुर्गाको आगमन, शुभता, र पारिवारिक एकताको संकेत हो। घरमा फूलपाती राखेर पूजा गर्दा परिवारमा प्रेम, सद्भाव र समृद्धि बढ्ने विश्वास छ। यस दिन परिवारका सबै सदस्यहरू एकै ठाउँमा भेला भएर पूजा गर्ने, देवता प्रति श्रद्धा प्रकट गर्ने र दशैंको उल्लास मनाउने अवसर पाउँछन्।
फूलपातीको पर्वले केवल धार्मिक महत्व नभएर सांस्कृतिक र ऐतिहासिक प्रतीकको भूमिका पनि खेल्दछ। यसले नेपाली जनजीवनमा उत्साह, आनन्द र सम्बन्ध मजबुत पार्ने काम गर्छ।
Source:Hamro Patro
Day 8: महाअष्टमी
महाअष्टमी दशैंको आठौं दिन हो, जसलाई नवरात्रिको महत्वपूर्ण दिन मानिन्छ। यस दिन नौ देवीहरूको पूजा गरिन्छ: शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कुष्माण्डका, स्कन्द माता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी र सिद्धिदात्री। विशेष गरी महागौरीको पूजा विधिपूर्वक गरिन्छ।
यस दिन कलशको छेउमा नौ स–साना ढुङ्गाहरू नवदेवीका रूपमा स्थापना गरी नैवेद्य, फलफूल आदि चढाएर पूजा गरिन्छ। घटस्थापनाको दिन राखिएको कलश र जमराको ठाउँमा आज विशेष पूजा हुन्छ। मन्दिर, शक्ति पीठ र दसैं घरमा भक्तजनको घुइँचो लाग्छ।
महाअष्टमीमा भद्रकालीको पनि पूजा गरिन्छ। कथानुसार, सतीदेवीले आफ्नो पिता दक्षको अपमान सहन नसकेर अग्निकुण्डमा आत्मदाह गरेपछि महाकालीको रूपमा प्रकट भइन्। यस दिन विशेष अनुष्ठानमार्फत देवीलाई बलि (बोका, खसी, हाँस आदि) चढाउने परम्परा छ। शाकाहारी वा बलि दिन नचाहनेहरूले फलफूल र लट्टा प्रयोग गरेर प्रतीकात्मक बलि दिने गर्दछन्।
काठमाडौँको हनुमान ढोकास्थित तलेजु भवानी मन्दिरमा ५४ वटा राँगा र ५४ वटा बोका चढाइन्छ। देशभरका शक्ति पीठहरू—जस्तै दक्षिणकाली, गुह्येश्वरी, मैतीदेवी, कालिका स्थान, नक्साल भगवती, भद्रकाली, शोभा भगवती आदि—मा पनि बलि र पूजा आराधना गर्ने चलन छ।
आजको महाअष्टमीले शक्ति, साहस, श्रद्धा र सांस्कृतिक एकताको महत्त्वलाई जनाउँछ। बलि दिने चलनमा हालसालै विवाद भए पनि यसको मूल अर्थ संस्कार र आत्मबलिदानको हो। यस दिन हामी आफ्नो रिस, इर्ष्या, घमन्ड जस्ता नकारात्मक भावना त्यागेर राम्रो मानव बन्ने प्रण गर्न सक्छौं।
Source:Hamro Patro
Day 9:महानवमी
महानवमी दशैंको नवौं दिन हो र नवरात्रिको आठौं–नवौं दिनको बीचको विशेष महत्व राख्छ। यस दिन विशेष गरी देवी दुर्गाको विजयको स्मरण गरिन्छ। देवी दुर्गाको नवौं स्वरूप—सिद्धिदात्री—को पूजा विधिपूर्वक गरिन्छ।
महानवमीको दिन कलश, जमरा, फूलपाती र अन्य पूजावस्तुहरूको विशेष पूजा गरिन्छ। भक्तजन मन्दिर र शक्ति पीठहरूमा भेला भएर दुर्गा सप्तशती, देवी स्तोत्र र भजन पाठ गर्छन्। यो दिन परिवार र समाजमा एकता, सद्भाव र सम्मानको महत्व झन् प्रकट हुन्छ।
यस दिन प्रायः घरमा खसी, बोका, हाँस वा अन्य पशु बलि दिने परम्परा पनि रहँदै आएको छ। तर अहिले धेरैले सांकेतिक बलि वा फलफूल, दाल, लट्टा आदि प्रयोग गरेर देवीको पूजा गर्ने चलन अपनाएका छन्। महानवमीमा बलि दिने, पूजा गर्ने, र देवीबाट आशीर्वाद प्राप्त गर्ने परम्परा मानिसमा धैर्यता, साहस, भक्ति र सकारात्मक शक्तिको भावना जगाउँछ।
देशभरिका शक्ति पीठहरू—जस्तै हनुमान ढोका, तलेजु भवानी, दक्षिणकाली, गुह्येश्वरी, भद्रकाली, मनकामना—मा भक्तजनको भीड लाग्छ। आजको दिन विशेष पूजा, भजन, पाठ र धार्मिक अनुष्ठानको अवसर हो, जसले दशैंको सम्पूर्ण उल्लासको पूर्वसन्ध्या तयार गर्छ।
महानवमीले शक्ति, आस्था र परम्पराको सम्मानको महत्त्वलाई जनाउँछ। यस दिनको पूजा र अनुष्ठानले घर–परिवारमा सुख, समृद्धि, स्वास्थ्य र ऐक्यबद्धता ल्याउने विश्वास छ।
Source:Hamro Patro
Day 10:विजया दशमी
विजयादशमी नेपालीहरूको महान् चाड दशैंको सबैभन्दा मुख्य र हर्षोल्लासपूर्ण दिन हो। यस दिनलाई महादशमी वा टीकाको दिन पनि भनिन्छ। यो दिन असत्यमाथि सत्यको, अधर्ममाथि धर्मको, र दुर्जनमाथि सज्जनको विजयको प्रतीकको रूपमा मनाइन्छ। धार्मिक रूपमा यो दिन देवी दुर्गाले महिषासुर नामक असुरको वध गरी संसारमा धर्मको स्थापना गरेको सम्झनामा मनाइन्छ।
यस दिन बिहानै घरमा पूजाआजा गरी टीका र जमरा तयार पारिन्छ। नवमीका दिनको पूजा–अर्चनामा उमारिएको जमरा, दही, अबिर, केरा र चामल मिसाएर बनाइएको रातो अक्षताबाट तयार पारिएको टीका उमेरका ठूला मान्यजनबाट स–सानाहरूले निधारमा थाप्छन्। उमेर पुगेका बुबा–आमाबाट आशीर्वाद लिएपछि, दाजु–भाइ, ससुरा–सासू वा मामाघर गएर पनि टीका थाप्ने चलन छ।
यस दिनको उत्तम साइत पञ्चाङ्ग अनुसार तय हुन्छ र सो साइतमा टीका र जमरा लगाउने परम्परा रहिआएको छ। टीका थाप्दा ठूला मान्यजनहरूले आशीर्वादका साथमा दक्षिणा पनि दिने चलन छ।
धार्मिक दृष्टिले यो दिनको अर्थ गहिरो छ —
यो दिन केवल टीका र जमराको रमाइलो होइन, परिवारको एकता, माया, आदर र आशिष बाँड्ने महान् पर्व हो। यो समय हो — नयाँ उमंग, आत्मबल र सकारात्मक सोच लिएर जीवनमा नयाँ सुरुवात गर्ने।
दशमीको अन्त्यमा देवी विसर्जन गरी देवीलाई आफ्नै धाममा फर्काउने परम्परा पनि छ। यसले नवरात्रभर पूजा गरिएको शक्तिको सम्मान जनाउँछ।
महत्त्व:
असत्यमाथि सत्यको विजयको प्रतीक।
पारिवारिक प्रेम, एकता र संस्कार सुदृढ गर्ने अवसर।
देवी दुर्गाप्रति आस्था र श्रद्धा प्रकट गर्ने दिन।
बौद्ध र हिन्दु दुवैले मिलेर मनाउने राष्ट्रिय पर्वको चरम रूप।
चामल, दही र अबिरले बनाइएको रातो अक्षता निधारमा लाग्दा केवल रंग मात्र होइन, आशीर्वाद र शुभकामनाको प्रतीक बस्छ। यही कारण यो दिनलाई "विजयादशमी" भनिन्छ — विजयी भावनाको प्रतीकका रूपमा।
Source:Hamro Patro
Day 15:कोजाग्रत पूर्णिमा
कोजाग्रत पूर्णिमा हिन्दू संस्कृतिमा अत्यन्तै पवित्र र महत्वपूर्ण पर्वका रूपमा मनाइन्छ। यो दिनलाई दशैंको अन्तिम दिन र तिहारको सुरुवातको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। “कोजाग्रत” शब्द संस्कृतको “को जाग्रति” बाट आएको हो, जसको अर्थ हुन्छ “को जाग्रत छ?” अर्थात् जसले रातभरि जाग्राम बसेर देवी लक्ष्मीको भक्ति गर्छ, उसैको घरमा लक्ष्मी माताले धन, समृद्धि र सौभाग्यको आशीर्वाद प्रदान गर्नुहुन्छ भन्ने विश्वास रहिआएको छ। बिहान परिवारका सदस्यहरू भेला भई देवी दुर्गाको प्रसादका रूपमा टीका र जमरा ग्रहण गर्छन् र त्यसलाई नदी, ताल वा अन्य जलाशयमा विसर्जन गर्ने चलन रहन्छ। यसरी दशैंको समापन र तिहारको स्वागत एकैसाथ सम्पन्न हुन्छ। घरको सफाइ गरी दीप, फूल, रङ्गोली, र विभिन्न रंगीन सजावटले सजाइन्छ, साँझमा लक्ष्मी पूजापछि भक्तजनहरू रातभरि भजन-कीर्तन र आरती गरी जाग्राम बस्ने परम्परा रहन्छ।
तराई क्षेत्रमा कोजाग्रत पूर्णिमाको रात सामाजिक मेलमिलाप र रमाइलोको पर्वका रूपमा मनाइन्छ। यहाँ मानिसहरू रातभरि कौडा खेल्ने चलन रहिआएको छ, जसलाई देवी लक्ष्मीलाई प्रसन्न पार्ने उपायका रूपमा लिइन्छ। यो केवल मनोरञ्जन नभई धार्मिक दृष्टिले पनि शुभ मानिन्छ, किनभने यसले धनको गति र सौभाग्यको प्रतीक जनाउँछ। नवदम्पतीहरूलाई मिठाई, दही, फलफूल र पानको कोसेली पठाउने परम्पराले पारिवारिक सम्बन्ध बलियो बनाउँछ। यस दिनको अर्को आकर्षक विशेषता आकाशे दीप प्रज्वलन हो, जहाँ घरको छतमा वा बाँसको टुप्पोमा सानो माटोको दियो राखी रंगीन कागजले ढाकिन्छ। जब आकाशमा सयौं दीपहरू झिलमिलाउँछन्, त्यो दृश्य अत्यन्त सुन्दर र भक्तिपूर्ण देखिन्छ।
यस दिन व्रत बस्ने र भगवान विष्णु, सत्यनारायण, तथा शिवको पूजा गर्ने परम्परा रहिआएको छ। भक्तजनहरूले सूर्योदयदेखि चन्द्र उदाउँदासम्म उपवास राख्छन् र आत्मशुद्धि, स्वास्थ्य तथा मानसिक शान्तिका लागि प्रार्थना गर्छन्। यस व्रतले शारीरिक लाभका साथै आत्मिक शुद्धता पनि प्रदान गर्छ भन्ने विश्वास रहन्छ। कोजाग्रत पूर्णिमाले धार्मिक आस्था मात्र होइन, सामाजिक एकता, पारिवारिक सद्भाव र सांस्कृतिक चेतनाको सन्देश पनि दिन्छ। रातभरि जाग्राम बसेर भजन-कीर्तन गर्ने र छिमेकीसँग भेटघाट गर्ने परम्पराले आपसी प्रेम, विश्वास र सहकार्यको भावना बलियो बनाउँछ। यसरी कोजाग्रत पूर्णिमा आध्यात्मिक जागरण र जीवनमा आशा, शान्ति र समृद्धिको उज्यालो फैलाउने पर्वका रूपमा मनाइन्छ।
